Dvadeset godina po završetku Drugog svetskog rata jedan general i jedan vojni sveštenik dolaze u jednu, tuđu zemlju, s jednim jedinim zadatkom: da sa mapom u rukama obiđu vojnička groblja i mesta gde su poginuli vojnici njihove države sahranjeni, da iskopaju njihove mošti i vrate ih njihovim porodicama. Zemlja u koju su doputovali je Albanija. Zemlja iz koje su došli je bezimena, baš kao i njih dvojica, ali se pouzdano sluti da je Italija. S razlogom. Musolinijeve trupe okupirale su Albaniju 1939. godine i njom vladale, bezočno ubijajući i pripadnike Otpora i nevino stanovništvo. Sve do 1943. kada je vlast od italijanskih fašista preuzela nacistička Nemačka, a godinu dana kasnije zemlju oslobodili partizani na čelu sa Enverom Hodžom.

Oslobođenje će, apsurdno, narednih četrdeset godina Albaniju ponovo zarobiti, okovaće je Hodžina surova staljinistička uprava i totalitarističke metode koje će državu zaviti u siromaštvo, zatvoriti je prema svetu, a unutar nje se obračunavati ne samo sa političkim oponentima već i sa slobodnom i kritičkom misli. Ono što će, pored patnji stanovništva, ostati zapamćeno kao slikoviti prizor istine jedne diktatorske vladavine biće više od pola miliona bunkera, sazidanih za neki budući otpor nekom mogućem neprijatelju.

Na te bunkere nailaziće i general i vojni sveštenik, glavni junaci romana „General mrtve vojske“ Ismaila Kadarea (Đirokastra, 1936 – Tirana, 2024), najznačajnijeg albanskog pisca čije je delo i dan-danas u vrhu i evropske i svetske literature, i deo njene najbolje, najupečatljivije istorije. Ima više od pola veka kako ovaj roman privlači nepodeljenu pažnju izdavača; otkako je 1963. prvi put objavljen u Tirani, vrlo je brzo preveden na strane jezike ne samo zato što je po umetničkim vrednostima bio prvorazredni događaj u svetskoj književnosti, već i zato što je mnogima bio intrigantan zbog njegove nemile sudbine. Naime, „Generala mrtve vojske“ Hodžina je vlast odmah po objavljivanju cenzurisala, izbacivši ili ublažujući po nju navodno opasne i nenaklonjene delove knjige. I kao takva, knjiga je odmah postala popularna u Albaniji, a Kadare je u nju, posle smrti Envera Hodže 1985, vratio izbačene delove, nastavivši da roman dopisuje i da ga rediguje sve do kraja svog života.

„General mrtve vojske“ je i kao cenzurisan preveden relativno brzo i na srpski jezik. Prvi put ga je objavila 1968. godine „Bagdala“ iz Kruševca, u prevodu Esada Mekulija sa albanskog jezika, da bi izdanje bilo ponovljeno 1977. u čuvenoj biblioteci „Reč i misao“ beogradske izdavačke kuće „Rad“. Godinu dana kasnije, 1978, roman je na hrvatskom objavio „Otokar Keršovani“ iz Rijeke, u prevodu Đura Plemenčića sa francuskog jezika, i pod nazivom „General mrtve armije“. Od tada je trebalo da prođe bezmalo šest decenija pa da se na srpskom pojavi originalno, necenzurisano izdanje ovog dela koje je francuski list „Le Monde“ svrstao u 100 najboljih knjiga prošlog stoleća. Čestitke za to idu „Akademskoj knjizi“ iz Novog Sada koja sa puno razloga, već na koricama ovog Kadareovog dela ističe: „Prvo srpsko necenzurisano izdanje najznačajnijeg albanskog romana XX veka i klasika evropske literature“. Knjiga je izašla u biblioteci „Savremeni roman“ (za izdavača Bora Babić), a u Napomeni je naglašeno da je zbog izuzetne umetničke vrednosti i poetske snage obnovljen prevod Esada Mekulija iz 1968. godine, dok je nedostajuće, cenzurisane delove knjige prema albanskom izdanju iz 2007. godine s albanskog prevela Anđela Marković.

Ishodište romana „General mrtve vojske“ Ismaila Kadarea čini zadatak zbog kojeg su general i sveštenik stigli u Albaniju. Dvogodišnja kontinuirana pretraga grobalja po vrletima, planinskom kršu, strminama i udolinama što čuvaju na desetine hiljada mrtvih vojnika koje treba vratiti u otadžbinu, otkriće im simboliku misije koja pulsira zasebno, izvan okvira državnog posla. A koja zbunjuje, pa čak i ispunjava zebnjom unutarnji život generala koji hodočasti mrtvima. Dok nadzire iskopavanje leševa vojnika, proverava njihovu identifikaciju, polaganje u crne kese i tovarenje u kamione, u umu glavnog junaka Kadareovog romana smenjuju se istorijske scene sa brojnim uzrocima i posledicama proteklog surovog doba. Svaka sličica tog kaleidoskopa oživljava sumnju u opravdanost pokolja i krvoprolića u kojima nije učestvovao; ali kao da jeste, jer mošti svakog poginulog pripadnika brojnih bataljona, pukova, divizija…, koji oko vrata nosi medaljon Svete Marije kao znak prepoznavanja, kazuju svoju priču. Uz to, do generala dolaze i pronađeni dnevnici i zapisi vojnika, svedočenja i o vremenu u kojem su ratovali, i o komandantima, posebno onim bezdušnim kao što je bio pukovnik Z, koji je sopstvenu vojsku maltretirao i usput se divljački ophodio prema domaćem stanovništvu. A kome nikako ne može da se uđe u trag.

I tako general mrtve vojske proverava i procenjuje događaje iz nedavne prošlosti, istovremeno i veruje i sumnja u sebe, boreći se sa nedoumicama koje vape da budu razrešene istinama što se kriju u novim perspektivama. Ka kojima se general polako otvara, drugačije gledajući ne samo na rat, već i na autohtono albansko stanovništvo koje je, omađijan predrasudama, prvotno doživljavao kao divlji narod ratničkog mentaliteta.

Ismail Kadare je majstor pripovedanja, njegove rečenice nalik narodnom kazivanju naoko neutralnog a izrazito sugestivnog odjeka u svakom trenutku iz duše crpu emocije koje uznemireni razum pamti, i preobražava u potresnu stvarnost. Koju general sve češće, svim se silama braneći od nje, lakše savladava uz pomoć alkoholne izmaglice. Jer samo je tako moguće smoći snagu da sluša general-potpukovnika iz druge zemlje koji je istim poslom došao u Albaniju, i koji sa svojom ekipom iskopava smrtne ostatke vojnika ne pitajući iz čije su vojske, ne libeći se da ih kao autentične podmeće porodicama. Čak ih otvoreno nudeći generalu.

Svet mrtvih kovitla se u svetu živih toliko strasno, toliko nepovratno da ga general svake noći pretvara u bajku za svoju unuku: on sa sveštenikom traga po planinama i visoravnima za grobovima pobijenih vojnika, kada, odjednom…, čuje dečji glasić: A medved? Jer u bajkama junake jure medvedi, a ne mrtvi. Od bajke do zbilje međutim kratak je korak, a zbilja generalu uteruje strah u kosti kada mu, budnom, unesrećena starica iz albanskog sela pred noge baca džak sa kostima pukovnika Z. Zveri kojoj je ona lično presudila jer joj je njegov bataljon muža streljao, a on kćerku od četrnaest godina silovao. Koja se pri povratku kući bacila u bunar. U zlu bajki nema, i general diže taj džak, nosi ga, „pogrbljen i utrnuo, kao da na ramenima drži sramotu i teret celog sveta.“

Do srži antiratni, roman Ismaila Kadarea „General mrtve vojske“ sagledava istoriju kroz dobrovoljno iskupljenje pojedinca u ime većine. Da li je, i koliko, ono dovoljno da spere sramotu celog društva ostaje večno pitanje. Ali i večna istina da i zrnce tog iskupljenja može da zaiskri neočekivanom svetlošću.

Anđelka Cvijić

Izvor: Danas, 14–15. mart 2026