Srednjovekovni ideal viteštva razvijao se i venuo u zemljama Zapadne Evrope poput Francuske (Taylor 2013), Engleske (Džajs 2003) i Nemačke (Bumke 1977). Manje je poznato da su viteške tradicije bile negovane i u slovenskim zemljama. Dovoljno je ovom prilikom navesti nekoliko primera koji ukazuju na postojanje viteških titula, običaja, pa i prevodne viteške književnosti na tlu srednjovekovne Srbije, Bosne i Dalmacije. Jedno od najranijih svedočanstva ove vrste nalazimo u tekstu latinske presude s kraja XI veka koju je u okolini Splita izrekao neretljanski knez Jakov. Vojnici u kneževoj pratnji oslovljeni su u zapisniku latinskom titulom „miles“, budući da su „za lokalnog latinskog pisara koji je sastavljao dokument imali isti ili vrlo sličan položaj kao i tadašnji zapadni vitezovi“ (Aleksić 2016: 26). Zvanje „viteza“ postojalo je u Srbiji, Bosni i Dubrovniku s kraja srednjeg veka i suštinski „odgovaralo zapadnjačkom ‘riteru’“ (Škrivanić 1969: 208). S natpisa u jednoj crkvi u Trevizu saznajemo da je kralj Milutin (oko 1282–1321) 1304. godine poklonio Italijanu Francisku Salomoneu (Franciscus de Salomone) viteški pojas ili tačnije „militari cingulo“ (Jireček 1978: 110), pod nadgrobnom pločom u Prevlaci ležao je posle 1362. godine „u cara u Stjepana treći vitez“ (Stari srpski zapisi i natpisi 1986: 68), dubrovački knez Paskoje Rastić nazivan je u dokumentima između 1419. i 1421. godine „vitezom presvetloga kralja Žigmunda“ (Škrivanić 1969: 209), dok je pismo ugarskog kralja Jovana I Zapolje od 30. oktobra 1537. godine upućeno „plemenitom i mudrom i u svemu poštenom i (…) u hrabrosti naročitom vitezu Ferhatu“ (Monumenta serbica 1858: 555).
Savremeni kulturni i književni istoričari pretpostavljaju, a drevni tvrde, da su se na izmaku srednjeg veka na južnoslovenskom području priređivale viteške igre, viteški turniri i obredi zaviteženja. Ako je verovati dubrovačkom istoričaru Mavru Orbinu (Mavro Orbini, 1563–1610), car Dušan (oko 1308–1355) je na svome dvoru često priređivao „viteške turnire [giostre] i pijanke [bagordi], obdarujući one koji su se isticali i druge pobeđivali“ (Orbin 1968: 33). Orbinov savremenik Jaketa Lukarević (Giacomo di Pietro Luccari) u Dubrovačkim analima (Copioso ristretto de gli annali di Rausa) iz 1605. godine piše kako je, nakon ceremonije krunisanja za cara Srba, Grka i Bugara, „Stefan [Dušan] osnovao viteški red pod imenom Stub Svetog Stefana i počastvovao ovom privilegijom naše [dubrovačke] poslanike“ (Luccari 1605: 56). Viteški turniri i obredi zaviteženja zasigurno su se odvijali na dvoru despota Stefana Lazarevića (oko 1377–1427), koji je u bici kod Angore (1402) predvodio armiju crnih oklopnika i bio član viteškog Zmajevog reda kralja Žigmunda (Кonstantin Filozof 1989: 119; Škrivanić 1969: 208–210; Bojanin 2005: 356; Ćirković 1982: 459–460; Aleksić 2016: 289–293, 308). Sve to, rečima Bojane Pavlović, otkriva „milje jedne riterske kulture, koja je, sa nekim specifičnostima, vladala i na dvoru Nemanjića, posebno od vremena Stefana Dečanskog i Stefana Dušana“ (Pavlović 2012: 12).
O popularnosti ideala viteštva na južnoslovenskim prostorima svedoče imena meštana srednjovekovnih gradova preuzeta iz viteških romana. Primer dubrovačkog mesara Tristana (Tristanus) s kraja XV veka rado se navodi u studijama uglednih medievista (Jireček 1962: 78, 206; Jireček 1978: 303; Radojičić 1956: 179; Marinković 1968: 217; Grickat 1988: 34). Stara književnost Južnih Slovena prevashodno se razvijala pod vizantijskim uticajem, ali su teritorijama južnoslovenskih država vekovima cirkulisale povesti o Aleksandru Velikom, Parisu, Tristanu, Lanselotu i Bovu od Antone, s manje ili više izraženim odlikama zapadnoevropskih viteških romana (Marinković 1968; Pavlović 1971: 44–49; Bogdanović 1980: 230–231; Кašanin 1975: 48–54; Grickat 1988; Grickat 2011; Pavlović 2012). Najstariji pronađeni rukopisi Srpske Aleksandride i južnoslovenskih „romana“ o Troji potiču iz XIV i XV veka (Marinković 1961: 56–64; Marinković 1969: 7–15). Povest o Trištanu i Ižoti (kontaminirana s pričom o vitezu Lanselotu) i povest o Bovu od Antone sačuvane su u jednom beloruskom zborniku s kraja XVI veka (Povest o Trištanu i Ižoti 1988: 41; Grickat 1988: 9–10). Priređivač, kako stoji u zaglavlju tzv. Poznanjskog zbornika, otpočinje „povest o vitezima iz knjiga srpskih, a posebno o slavnome vitezu Trištanu, o Ancalotu i o Bovi i o drugim mnogim vitezima vrlim“ (Povest o Trištanu i Ižoti 1988: 41). Južni Sloveni mogli su se, dakle, u domaćim prevodima, pogotovo ako nisu živeli u dvojezičnim „poluromanskim“ primorskim gradovima (Marinković 1968: 217), upoznati s likom plemenitog viteza iz Zapadne Evrope.

Ukoliko vam se svideo ovaj odlomak, knjigu možete poručiti na našem sajtu sa popustom