Pre četiri godine iznenada se pojavio roman Doba mjedi Slobodana Šnajdera, koji bi se zbog ogromnog istorijskog opsega, književne maštovitosti i stilske snage bez problema mogao nazvati velikim hrvatskim romanom. No, koliko god bio zastrašujući u svojoj dubini i svestranosti, roman Doba mjedi ne pretenduje da ispriča celu priču. Ili kako je to pisac kratko rekao u pogovoru: „Ovaj roman ima nešto (…) što se ne može dovršiti.“

Sada je tu i Anđeo nestajanja, opet u izvrsnom prevodu Roela Schuyta. Još jedan sjajan roman čije je tkivo prožeto novijom hrvatskom istorijom i opet roman koji je puno više od istorijskog romana. Sa svojom fragmentiranom strukturom i mnoštvom stilova, to je pačvork roman, poput Doba mjedi, ali i Don Kihota, Tristrama Šendija, Mobija Dika i Maksa Havelara. Istorijski roman svakako, ali i magični realistički roman, roman ideja, mitski roman. I: roman pun nade.

Poslednje je možda i najznačajnije, jer – kao što se može osetiti tokom čitanja Doba mjedi –  u regiji, čiji je deo Hrvatska, postojalo je krvavo poprište nacionalističkih, etničkih, verskih i ideoloških sukoba i čistki u 20. veku, a posledice se osećaju do danas.

Anđeo nestajanja strukturisan je oko tri preokreta (ili revolucija, kako ih Šnajder često naziva), koji su se dogodili u Hrvatskoj od 1940-ih naovamo. Prva je bila okupacija od strane Nemaca 1941. godine, koji su mogli računati na pomoć nacionalističko-fašističkog ustaškog pokreta. Ali partizanski otpor predvođen Titom uspeo je u toku rata da osvoji veći deo regije.

Nakon rata, Hrvatska je postala republika komunističke države Jugoslavije pod energičnim vodstvom Tita. Mir je došao u regiju, ali je bio krhak, zavisan od Titovog autokratskog režima. Stoga ne čudi što su se stari etnički, verski i ideološki sukobi ponovno rasplamsali nakon smrti komunističkog vođe 1980. godine.

Šnajder je tri revolucije podelio na isto toliko delova. To zvuči jasno, ali unutar svakog dela on skače napred-nazad kroz vreme i menja neobične narativne forme (uključujući Kuću koja priča u Zagrebu i niz vizija jevrejskog dečaka Magusa)…

Zato se morate snalaziti u ovom romanu. Najviše smernica daje istorija Kuće i životna priča Anđe Berilo, glavne junakinje knjige. Obe vijugaju kroz roman poput reka kroz surov krajolik.

U pričama koje nam Kuća poverava lako je pratiti uticaj revolucija na šaroliku družinu stanara koji su tu boravili kraće ili duže vreme. Jedan od njih je niko drugi do Tito, koji se u svojim ilegalnim danima jedne ratne noći skrivao u sobi Anđe Berilo, koja je tada kratko živela u Kući.

Mala povest Anđe Berilo više se ne približava velikoj istoriji, ali njen život nastavlja ići ruku pod ruku s političkim zbivanjima u njenoj zemlji. Godine 1942. odlazi u partizane, a kada se rat završi ne očekuje ništa više do toga da će komunizam doneti bolji, pravedniji svet, kojem ona rado doprinosi. Ali poverenje nije obostrano: država joj nameće „prevaspitanje“ u pustom zarobljeničkom logoru. Ipak, njena razočaravajuća iskustva ne pretvaraju se u gađenje, ravnodušnost ili nasilje.

Možda je takva reakcija predobra da bi bila istinita, ali ono što je sigurno jeste da Anđa utelovljuje nadu koju je Šnajder želeo utkati u svoj roman. Njena pozitivnost  je izdvaja od dva glavna lika u Dobu mjedi, koji su (naravno, ne slučajno) muškarci. Ali još važnija razlika je u tome što je Anđa bez porodice, što joj je očito zajedničko s Magusom i Magdom, dva druga lika iz Anđela nestajanja koji takođe imaju veliko simboličko značenje.

Nepoznato, nejasno poreklo ovih likova otkriva njihov egzemplaran  karakter, a pisac pred kraj romana ne ostavlja mesta nesporazumima o tome. Jer nacionalističko i etničko nasilje koje je odredilo noviju hrvatsku istoriju pokazuje do čega poreklo, koreni, tradicija i identitet mogu dovesti u širem kontekstu. To je nasilje odjeknulo poput muzičke podloge kroz Doba mjedi (kao saundtrek), a sada to ponovno čini u Anđelu nestajanja.

De Volkskrant, 6. decembar