Istorija kroz špijunku (prikaz knjige „Rat siromašnih“ Erika Vijara)

Dragan Babić

Pri pomisli na ideju istorijskog romana, većini čitalaca se pred očima javljaju dve slike: sa jedne strane, oni pomišljaju na obimne knjige koje je nemoguće pročitati bez mnogo uloženog truda i strpljenja, dok se, sa druge, prisećaju ideje da se u većini ovakvih romana govori o važnim istorijskim ličnostima koje poznaju iz opšte kulture, ali su njihovi životi sada, u skladu sa činjenicom da se radi o „romanu“, a ne o „istoriji“, izmenjeni i nadograđeni slojevima fikcije. Zbog ovakvih ustaljenih i pomalo stereotipnih očekivanja čitalaca mnogi pisci provode godine decenije istražujući građu za svoje romane, iščitavajući istorijske knjige, proučavajući autentične zapise i pokušavajući da „uđu“ u materiju najbolje što mogu, a sve u pokušaju da svoja „velika“ dela o „velikim“ tema i „velikim“ ličnostima učine što kvalitetnijima. No, šta ako postavimo stvari drugačije i pokušamo da pronađemo kvalitet u istorijskim romanima koji ne tematizuju velike junake i njihove sudbine, već posmatraju istorijske događaje iz drugog ugla, usredsređujući se na obične ljude i njihove obične živote? Pošto se sva stereotipna očekivanja čitalaca stavljaju pred kritički sud onih pisaca koji shvataju književnost nešto drugačije od većine, katkad se upravo na malom prostoru dobija više nego što bi se to moglo očekivati, a jedan od primera za to jeste i Rat siromašnih, kratak roman francuskog pisaca Erika Vijara na granici novele, sa podnaslovom „Hronika“.

Кao revnostan istraživač ključnih događaja koji su obeležili vekove pre našeg, ovaj autor uspeva da u svakom delu pronađe jedan važan istorijski trenutak koji se kasnije ispostavlja kao prekretnički, od pada Bastilje do Drugog svetskog rata. Ipak, ma koliko ova dešavanja bila važna i poznata svim čitaocima, on traži ugao koji je inovativan i neočekivan, čime pojačava romaneskni potencijal svojih istorijskih romana i progovara o poznatim događajima na nepoznat način. U Ratu siromašnih, on odlazi u 16. vek, gde zatiče lik Tomasa Mincera, nemačkog sveštenika i revolucionara koji je istovremeno propovedao i preispitivao veru. Iako je njegova pozicija u Nemačkom seljačkom ratu bila ključna, Vijar njega ne dočarava kao Božijeg čoveka koji u trenutku inspiracije uspeva da pokrene revoluciju, svrgne vlastodršce i u maniru Robina Huda preda blago, moć i vlast obespravljenima, potčinjenima, siromašnima i ugnjetavanima, mada su upravo oni njegova pastva. Umesto toga, autor predstavlja genezu protagonistinog života i dela, dajući svakom stupnju njegovog puta – gubitak oca, otkrivanje vere, izučavanje spisa, obrazovanje, česte selidbe, pronalazak načina da dopre do običnih ljudi, sukob sa glavešinama, i, najzad, pokretanje na akciju – auru čovečnosti koja je neophodna da bi on postigao književnu autentičnost i prešao iz sfere istorijskog u domen fiktivnog. Međutim, Vijar odlazi i korak unazad, te pored istorije Mincerovog rasta u reformatora i aktivistu, on opisuje i istoriju verskih pobuna u Evropi dva veka unazad, čime daje kontekst i opravdanje za svoj specifičan odabir junaka i njegovu karakterizaciju. Ovim se produbljuje i zaokružuje priča o sveštenicima koji postaju društveni aktivisti, a upravo iz te obimne građe se izdvaja lik istaknutog junaka koji miri versku poziciju i pristup čoveka iz naroda.

No, najupečatljiviji aspekt romana Rat siromašnih nije to koga je Vijar odabrao za središnju figuru ili način na koji narativ prelazi sa jedne pobune na drugu, idući kroz istoriju Evrope i sveta u cik-cak maniru koji neprestano ponavlja istu ideju. Sasvim suprotno od toga – suština upečatljivosti ovog romana nije tematsko-motivskog, nego formalnog tipa. Naime, autor nastupa potpuno van konteksta uobičajenog istorijskog romana, podriva ovakav pristup pisanju i izrugava ga ironiji („Albert od Mansfelda nosi broj 7, on je sedmi Albert u porodici. Već je bilo šest Alberta. Ne znam ništa o Albertu 5, ni o Albertu 6, ali Albert 4 bio je sjajan tip, umro je s četrdeset godina, krezub i srećan. Što se tiče Alberta 3, ne mogu ništa da kažem, njegovo je postojanje sporno, neki tvrde da se zvao Gernhard ili Abdel, što je apsolutno nemoguće. A Albert 2? Albert 1? Ne znam, pogubi se čovek među dinastijama Anhalt, Heneberg i Meklenburg.“), te ne ispisuje stotine stranica o pomenutim temama, iako su one dovoljno sadržajne i slojevite da bi zaslužile takav tretman. On zapravo piše tek nekoliko desetina stranica – u srpskom izdanju, u prevodu Melite Logo-Milutinović, roman ima šezdesetak stranica, dok u francuskom i engleskom izdanju sadrži tek nešto više od toga – i zadovoljava se materijalom koji bi drugi pisci iskoristili možda za jedno ili dva poglavlja. Ipak, to ne znači da je ovo mana dela, već je to njegova najveća prednost: usmerenjem na apsolutno najvažnije aspekte teksta i na najvrednije delove Mincerovog života, Vijar piše roman koji je kondenzovan, sveden, jasan i precizan, bez viškova i bez nepotrebnih segmenata koji bi samo pokvarili čitalački utisak.

Najzad, kao što u romanu Dnevni red iz 2017. (srpsko izdanje tog romana nagrađenog Gonkurovom nagradom, iza kog stoje isti izdavač i prevoditeljka kao i ovde, objavljeno je godinu dana kasnije) nije reč samo o rađanju nacizma, već se u njemu aludira i na sadašnji trenutak, autor i ovom prilikom priziva XXI vek. U vreme pisanja i objavljivanja ovog romana, Francuskom je harao tzv. protest Žutih prsluka, i roman Erika Vijara postao je toliko aktuelan da su se citati iz njega pojavili kao grafiti na zidovima, a on je prepoznat kao jedan od simbola nove radničke klase i njene težnje za pravdom, te su pojedine kritičke i angažovane sekvence Rata siromašnih više nego primenljive i na današnja društva u kojima običan narod gubi svoja prava zarad bogaćenja onih koji su već bogatiji od njega.

Autor: Dragan Babić

Izvor: Kulturni dodatak Politike, 7. oktobar 2022.

Knjige „Rat siromašnih“ i „Dnevni red“ Erika Vijara možete poručiti na našem sajtu sa 25% popusta

Najnoviji Naslovi